Polifonia dhe kryevepra shqiptare, isoja, dje dhe gjithmonë

Nga Loro Sata

Në këngët polifonike labe, interpretuar nga grupe të ndryshme të Shqipërisë Jug-Perëndimore, e shohim të nevojshme të theksojmë se vëmendja duhet përqendruar në karakteristikat themelore që paraqesin stilet e veçanta.

Ja disa nga karakteristikat e stilit bënçor-Tepelenë: Duhet zotëruar frymëmarrja e gjerë dhe e thellë e melodisë së marrësit; Kontrapunkti aktiv që mbart dhe sjell zëri i dytë; Ritmika e përzierë dhe e pasur muzikore; Pasuria dinamike shoqëruar nga begatia e shndërrimeve agogjike të saj. Ndërsa duke kaluar në interpretimin e këngës labe të stilit tragjasiot -Vlorë

Spikasin melodia e folur, recitative, dominuar nga përmbajtje me shprehje të theksuara epike; Ritmika shumë e aksentuar; Dinamika e zhdërvjellët; Regjistri qendror i tingëllimit zanor; Harmonia zanore – modet mbi të cilët zhvillohet melodia, i përket tipikës popullore; Kontrapunti i ngjeshur i zërave, etj. Dukuri dhe veçori të tjera shpalos stili piluriot – po i Vlorës, i cili shquan për pika të përbashkëta me zërin e parë dhe të dytë të stilit bënçot –Tepelenë; për vibrimin vërtet karakteristik dhe plot larmi ngjyrash të zërit të tretë; zotërimin e një modaliteti, harmonie të qëndrueshme, si të zërit të tretë, po ashtu edhe atij të katërt, të isos.

ISO – ja e cila, për hir të së vërtetës, në këngën polifonike shqiptare, labe e toske me dialektet, nëndialektet e stilet që paraqitet ka pasur, ka dhe do ta ketë përjetësisht për qëllim të: sigurojë, të garantojë logjikën e mbështetjes modale të linjave muzikore të grupit vokal, grupit polifonik– racionalitetin harmonik – të polifonisë kontrapunktistike; një ritmikë këmbëngulëse dhe të vendosur; interpretimin vokal të këngës gjithnjë në regjistrin e lartë të tingëllimit; veçanërisht hapësirë e pafundme, e tejskajshme, e asaj natyre dhe e atij karakteri kaq spontan, improvizues të zërit të parë; të zotërimit të një fantazie, aq të “çuditshme” mahnitëse e po kaq mjeshtërore, pasuruar nga një endje filigrane e stërholluar e stilit polifonik të Skraparit.

Një shkollë e madhe interpretuese, nga e cila duhet të drejtojnë sytë e mendjes e të rimarrin interpretuesit e rinj, është i paharrueshmi, interpretuesi i shkëlqyer, fenomenali, bilbili i Skraparit Demir Zyko dhe grupi i tij.

Interpretimit të këngëve labe me dialektet dhe nëndialektet e veta, në diversitete stilesh, duhet të mbahen, të studiohen dhe të ristudiohen e të pronësohen mirë e saktë, për veçoritë karakteristike interpretuese tipologjike të tyre, për të asimiluar maksimalisht tharmin interpretues popullor. Nga vëzhgimet e vëmendshme që i kemi bërë kësaj dukurie, kemi vërejtur se interpretimit të këtyre tipe këngësh, i mbetet goxha të arrijë në:studimin serioz, ndërtimor, të strukturave muzikore dhe interpretuese, zanore, vokale; përvetësimin dhe shfrytëzimin maksimal, të karakterit improvizues të interpretimit të saj siç i bëhet asaj në popull; për të krijuar domosdoshmërisht ato zona, me ato ngjyra e nuanca që përftojnë ndjesi të thella emocionale, të niveleve cilësore, aq bukur të valëzuara, që prodhon një densitet të fuqishëm emocional siç është zëri i marrësit dhe mbështetjes së tërë grupit nga interpretues popullorë. Karakteristika këto të mprehta të këngës popullore polifonike të Skraparit. Një dukuri e tillë, padyshim që do të ndikojë fuqishëm mbi vetë strukturën ndërtimore melodike të këngës, e cila në procesin interpretues të saj, do të gjendet patjetër nën ndikimin e një pamje të re interpretuese, gjithnjë me kërkesa drejt përsosjes së vazhdueshme relative. Krijimi, interpretimi dhe ekzekutimi i këngës homofonike dhe i asaj polifonike përbën një akt unik dhe krejtësisht të veçantë, ku nuk duhet harruar për asnjë çast se pesha e tradicionales, është vërtetësisht dhe domosdoshmërisht më tepër se e ndjeshme, është vendimtare.

Botuar ne Gazeten MAPO ne: 14 Maj 2015 07:16

Posted in Postime | Comments Off on Polifonia dhe kryevepra shqiptare, isoja, dje dhe gjithmonë

10 vjet në UNESCO

Ndoshta, unë nuk jam njeriu i përshtatëshëm të shkruaj për këngën labe dhe për vlerat e saj, por në këtë ditë te 10 vjetorit nga shpallja e Iso-Polifonise Popullore Shqiptare, Kryeveper e Trashegimise Gojore dhe Shpirterore te Njerezimit, dua te them dhe unë dy fjalë.

 

Që të duash diçka duhet që ta ndjesh atë dhe po nuk e ndjeve këngën labe nuk ka sesi ta duash. Labçja siç jam mësuar unë ti them është me të vërtet një perlë e folklorit tonë. Ajo ka lindur mbashkë me kombin tonë, e ka shoqëruar gjatë gjithë udhëtimit të tij e do shuhet vetëm nëse nuk do te ketë më Labëri dhe lebër që ta këndojnë.

Ajo të mahnit me bukurinë e saj, të bën të mendohesh sesi një grup zërash mund të kërcejnë aq bukur me njeri tjetrin dhe arijnë tê nxjerrin një tingull që dhe orkestrat më të mira do ta kishin zili. E në mes të këtyre zërave secili ka rolin e vet, në mes të kësaj orkestre të mahnitëshme ti mund të dallosh marrësin, kthysin, hedhësin dhe ison. Është shumë interesant fakti sesi ka mundur të trashëgohet ajo brezë pas brezi, pasi për të kënduar një këngë labe duhe tre e më shumë veta.

 

Përveç meritave kulturore që kënga labe mbart ajo si të gjitha rrymat e tjera të këngëve mbart dhe një merit te madhe për kombin tonë. Në vargje e saj ti dëgjon historinë e këtij kombi, sepse kënga labe më shumë se dashurisë I ka kënduar historisë, luftrave dhe trimave të kombit tonë. Nëse do të njohësh historinë e popullit shqiptar dëgjo këngë labe.

 

Një falenderim shkon për të parët tanë që na e përcollën brez pas brezi këngën labe.

Nje falenderim te veçant dhe për rapsodët që në vargje derdhën shpirtin e tyre e i dhanë brumin këngës labe, janë të shumtë ata që jetën e ngrysën me penë mbi fletore dhe që shoqëria shqiptare ka bërë kaq pak për ta. Të tillë si Maliq Lila, Hamdi Pulo, Dule Havari, Zaho Balili, Mite Guga e Lefter Haxhiraj (pas vdekjes) po edhe Muhamet Tartari, Kujtim Mici, Feti Brahimi, Teno Lena, Pelivan Bajrami, Meleq Kapllani, Kastriot Muçaj, Nexhip Sera, Tomorr Lelo, Koço Vasili, Nertesi Asllani, Sejmen Gjokoli, Lefter Çipa etj.

Por nje falenderim shkonë dhe për këngëtarët që i dhanë e i japin jetë vargjeve me zërat e tyre si bilbila. Siç janë Xhevat Avdalli, Laver Erindi, Demo Çenko, Alush Milori, Arap Mero, Qiriako Bala, Vangjel Gjiçali e Beqir Laçe ( pas vdekjes), por edhe një armatë të gjallësh, si Dhimitër Varfi, Përparime Ziflaj, Vitori Balili, Treshja e Dukatit (Gjoleka, Vangjeli, Bozhani), Petrit Matushi, Hysen Ruka, Arjanit Daupi, Rrahmën Nuredini, Katina e Emrioni Mërkuri, Katina Bejleri, Arjan Shehu, Mehmet Vishe, Syrja Hodo, Nebi Xhaka, Nazif Çela, Golik Lika, Fatbardha Hosi, Vendim Kapaj, Bejushe Barjamaj, Ajet Duka, Sinan Gjoleka, Spiro Çino, Fatosh Liko, Syrja Brahimaj, Berdo Berdaj, Lesko Dervishaliaj, Vasil Sera, Shkëlqim Guçe, Roland Çenko, Dituri Thana, Valbona Nora, Pirro Latifi,Tahire, Bozhani, Veledin Korkuti, Përparim Nora, Hekuran Gjokoli, Pirro Këlliçi, Kalo Bregu, Vendim Zyka, Viron Laci, Defrim Mustafaraj, Pirro Bregu, Bexhet Mahmutaj. Shezo Bushi, Bujar Sinani, Ramën Balili, Vait Llaci, Lilo LLaci, vëllezrit Zifla të Hormovës, Golik Jaupi etj.

 

Është detyra jonë që të promovojë folklorin tonë dhe këngën labe. Për me tepër, në këto kohë të tregut të lirë në të cilën jetojmë, vëmendja e dëgjuesve por edhe e rapsodëve dhe grupeve labe është larguar nga kënga labe dhe i është drejtuar asaj popullore duke e lënë pas dore atë. Ne duhet t’ua përçojmë këngën labe brezave që do të vijnë, ashtu siç na e transmetuan prindrit tanë neve.

 

Të faleminderit kënga labe

 

 

Posted in Postime | Comments Off on 10 vjet në UNESCO